گفت‌وگو با «فرهاد بابایی» درباره‌ی رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده»

«در سر شوری دارم» به زودی منتشر می‌شود
July 20, 2015
بسته‌های تابستانی کتاب‌های کودک و نوجوان با تخفیف ویژه
July 21, 2015

چهره‌ی زیبا در آینه محدب

محمود قلی‌پور: کتاب «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده» دومین کتاب« فرهاد بابایی» است که در ایران به چاپ رسیده است. پیشتر نقدی بر رمان جدیدش نوشتم که در همین صفحه منتشر شد، اما به علت تفاوت و اهمیت رمانش مصاحبه‌ای مفصل با او انجام دادم که قسمتی از این مصاحبه را در این فرصت می‌خوانید.

در رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده» جامعه را به صورت واقعیت بیرونی به متن کشیدی. خندیدن به این رویارویی پیش از آنکه برآمده از طنز ساختگی باشد، ناشی از وضعیت مضحک خود ماست. رمانت را اثری طنز می‌دانی یا مسئله‌ی اساسی، دیدن چهره‌ی یک انسان زیبا در آینه محدبی‌ است که همه‌چیز را خنده‌دار جلوه می‌دهد؟
با بخش زیادی از تصورات و برداشتت در مورد طنز یا شبهه طنز این رمان موافقم. در یکی از مصاحبه‌ها چیزی گفته‌ام که اینجا هم تکرارش می‌کنم. از ابتدا قرار بود در طول نوشتنش گوشه چشمی هم به طنز داشته باشم اما با شروع کار، تقریبا فراموشش کردم. مسائلی در خط سیر داستان پیش ‌آمد که برای خودم اصلا طنز نبود و چه‌بسا دردناک و غمگین بود. اما خب، ما مردمی هستیم که با غم بزرگ شده‌ایم. اگر طنزی هم رخ بدهد به جهت غم زیادمان است و شاید اصلا خودمان هم نفهمیم در چه شرایطی به ‌سر می‌بریم. اگر دقت کنی می‌بینی این خانواده در هیچ کجا به خودشان و وضعیت‌شان نمی‌خندند. مورد شوخی و شادی برایشان وجود ندارد چون درون مشکلات زندگی و شب ‌و ‌روزشان به صورت اسفباری غرق شده‌اند. اما از بیرون این‌گونه نیست. دوستان و خوانندگانی بوده‌اند که به من گفته‌اند حین خواندن این رمان خنده‌شان بند نمی‌آمده یا یک جاهایی را دوبار می‌خوانده‌اند یا برای فردی از افراد خانواده دوباره‌خوانی‌اش می‌کرده‌اند که صرفا خنده را به اشتراک خانواده گذاشته باشند. چگونه می‌شود که این چنین خواننده به درد و غم بخندد؟ به یک دلیل و آن هم این است که یک متن یا کلا یک مدیوم خلاقه (سینما و تئاتر و…) از فشار مصیبت و اندوه زیاد، کاملا اشباع شده، ناگهان روی‌ برمی‌گرداند و منهدم می‌شود. جای پای مصیبت و غم و سوگواری چهره‌ی سوژه را دچار یک استحاله می‌کند. شکلش را بی‌هیچ قانون و منطقی تغییر می‌دهد یا به قول شما کاری می‌کند که نظاره‌گر تسلیم و بنده‌ی آن آینه‌ی محدب فرضی شود. رد پای وضعیت اندوهبار و مضحک و منطق شکل‌عوض‌کرده‌ی زندگی، محکم روی صورت زندگی معمولی خش می‌اندازد و بسیاری از سازوکارهای شخصیت‌ها و رفتار و کردارهای یک ملت را عوض می‌کند. شاید ما فکر می‌کنیم داریم مثل بقیه مردم روی زمین زندگی می‌کنیم اما از بیرون و از چشم نظاره‌گر بیرونی دل و روده‌اش دارد از خنده بالا می‌آید. اگر طنزی در این رمان حس شود انگار می‌گوید هی تویی که فکر می‌کنی استاندارد و باکیفیت زندگی می‌کنی، مراقب باش.

در رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی… » چند شخصیت وجود دارد که اگرچه به واقع‌گرایی کار کمک می‌کنند اما حضور مفیدی در پیش‌بردن رمان ندارند. مثلا ندا و نادیا یا به قول فرزین، ندادیا، حبشه و نیز سارا، تاثیرشان بر خط اصلی روایت چیست؟ و اصلا سوال اصلی همین است باورپذیری یا ضرورت دراماتیک؟
قبول دارم. شخصیت سارا شاید برای این به وجود آمد که گوش سالم فرزین برای روایت‌هایش به صورت درونی از خانواده باشد. یعنی فرزین او را بهانه کند و به دلیل اینکه آن دختر چیزی گفته یا درخواستی داشته، این پسر آغاز به نقد و تحلیل خودش و خانواده کند. تا حد متوسطی این سازوکار پیش رفت و بقیه‌اش رها شد. شخصیت حبشه اما جرقه‌های گاه و بیگاه و خطرناک خانواده‌ی گرایلی است؛ عامل دلهره و یک نیم‌نگاه بیرونی به این خانواده. اما حالا نمی‌خواهم شخصیت‌ها را توضیح بدهم یا تفسیرشان کنم چراکه خوانندگان حضور دارند و من دیگر وظیفه‌ای ندارم. باورپذیری و ضرورتی که از آن صحبت کردی خیلی جالب است و صدالبته نیاز به واکاوی در هر متنی دارد. من تصور می‌کنم در نوسان است. گاه کفه‌ی یکی نسبت به دیگری سنگینی می‌کند و گاه هر دو در توازن و برابری هستند. من هر دو را در نظر می‌گیرم. مهم این است که درباره‌ی تک‌تک شخصیت‌ها و روایت‌ها و خرده‌روایت‌ها شما به‌عنوان نویسنده از طریق هوش و مهندسی ذهنی‌یی که داری کدام را روی کدام کفه قرار دهی تا پاسخ مطلوب خود را دریافت کنی. آن پاسخ چیزی نیست جز اصرار شما بر باورپذیری در آن لحظه و برهه از زمان یا ضرورت دراماتیک آن لحظه در رمان.

به رمان «ابر آلودگی» کالوینو که نگاه می‌کنم می‌بینم مسائل شخصی و اجتماعی را به مسئله‌ی محیط‌زیست که دغدغه‌ی جهانی شده، پیوند می‌زند. در آثار متاخر بسیاری از نویسندگان مطرح دنیا، همگی در خلال رفتارهای خرد شخصیت‌های رمان‌شان، معضلات و مسائل بزرگ‌تر را مطرح می‌کنند. در مسیر نوشتن، این نگاه برای من معیار شده است. دوست دارم بدانم معیار تو از نظر معنا و محتوای مناسب ادبیات چیست؟
پرسش هوشمندانه‌ای است. چقدر خوشحالم که برایت با اهمیت جلوه کرده است. پاسخ به آن هم متعاقبا سخت است. می‌توانم بگویم همیشه محتوا و معنای قصه‌هایم را بر مبنای فقر از همه نوع آن و سلطه و ظلم گذاشته‌ام. له شدن یک جمع یا زوم کردن روی یک شخص واحد که برآمده از همان جمع است و در ادامه تعقیب او برای احقاق کیفیت شخصیت و حق و حقوقش و تلاش برای آزادی فردی. اصلا هم مهم نیست اجازه‌ی انتشار پیدا کند یا نه. بی‌گفت‌وگو بدیهی‌ است که اگر بشود من خوشحال می‌شوم؛ چراکه خواننده‌ای خواهم یافت که باعث می‌شود بهتر خودم و شخصیتم را مرور کنم و پی ببرم چه کسی هستم، در غیر این صورت دل می‌دهم به تماشای مواد مذاب آتشفشان درونی‌ام که بیرون می‌ریزم و صبر می‌کنم ببینم با سرد شدنش چه حجمی جلو رویم شکل می‌گیرد و این حجم در حالت مایعش در کجای ذهنم و درونم غوطه‌ور است و حالا که سرد شده روی کاغذ برایش چه کاری از دستم برمی‌آید.

اگر اشتباه نکنم رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی… » نخستین رمانت بود که در ایران چاپ کردی، چه چیز باعث شد به سمت ناشران داخلی بازگردی؟
برای من مهم و خوشایند است که کتاب‌هایم در همین ‌جا اجازه‌ی چاپ داشته باشند. برای هر کتاب هم روال معمول را طی کرده‌ام و ناشرم هر کاری لازم بوده است انجام داده، ولی متاسفانه نتوانسته مجوز بگیرد. همیشه کتاب‌های قبل‌ترم مجوز نگرفتند یا آنقدر دچار حذفیات شدند که به خودم اجازه ندادم چاپ‌شان کنم؛ چرا که چاپ کتاب به هر قیمتی برای من مضحک و ابلهانه است. اما در مورد بازگشتم به ناشر داخلی باید بگویم بازگشت نبوده، چون من نرفته بودم. این رمان اگر این‌جا توی ایران چاپ شد به این خاطر بود که همچنان و باز هم همان رویه‌‌ی سابق را در پیش گرفتم و از اقبال خوبم این بار اجازه گرفت؛ هر چند در روز دوم نمایشگاه و از غرفه‌ی ناشرم در نمایشگاه کتاب را جمع کردند و گفتند اجازه فروش در نمایشگاه کتاب را ندارد. بازخورد کتاب‌هایی که درخارج از ایران چاپ کردم مانند همین بازخوردهایی است که در ایران می‌بینم شاید کمتر و جسته و گریخته‌تر. متاسفانه شرایط خوانندگان کتاب‌های فارسی آن ‌سوی مرز بد است و زیاد دنبال مطالعه و خرید کتاب فارسی نمی‌روند. اما در همین جا با اینکه این همه هم‌زبان داری باز هم فروش کتابت قابل توجه نیست. این مساله مربوط به من و کتاب من نیست. کلی عرض می‌کنم. اما باز هم خوشحالم که رمانم در ایران چاپ شده است.

و سخن آخر؟
من تنها امیدوارم همچنان. دیگر اینکه از ناشران می‌خواهم با نویسندگان درست و صحیح و شایسته رفتار کنند؛ هم با نویسنده و هم اثرش. برای خود و نشر خود و سرمایه‌ی خود احترام قائل شوند و هدف‌شان این نباشد که کسی را به زمین بکوبند و دیگری را پر پرواز دهند و به دروغ به آسمان بفرستند. خوانندگان از هر دوی اینان (نویسنده و ناشر) باهوش‌تر و باذکاوت‌تر هستند.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *